Doopsgezinde Gemeente Haren

Zondag 22 november 2009

Voorganger: ds. K. van der Werf

 

In deze laatste dienst van het jaar zijn de overleden leden van de gemeente herdacht door het aansteken van een kaars,

daarnaast kon ieder ook een kaars aansteken ter nagedachtenis aan een ander.

 

 

 

Bijbellezing: Jozua  4 : 1-7 en 20-24

Jozua richt een monument op van twaalf stenen uit de Jordaan, als zijn volk veilig de rivier is overgestoken naar het nieuwe land.

 

 

Herdenken

 

Vorige week was het 20 jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel! En of je nu wilde of niet, maar de afgelopen dagen werd je er op de televisie mee geconfronteerd: er was bijna geen zender te vinden die het niét over deze gebeurtenis had. De Muur vormde de scheidslijn tussen de Russische sector van Berlijn en de Geallieerde sectoren en zorgde ervoor dat je niet je zomaar van de ene sector naar de andere kon gaan. Er waren in de stad maar een paar grensovergangen waarbij die van Checkpoint Charlie de bekendste was omdat die midden in het centrum lag.

 

Wie nu echter Berlijn bezoekt, zal weinig meer terugvinden van de Muur. Want als er één ding is geweest dat meteen gründlich is aangepakt, dan was het de sloop van de Muur wel. Dit gehate, lelijke bouwwerk moest zo snel mogelijk weg. Dat er nog enkele restanten zijn blijven staan komt vooral omdat de deelgemeente Friedrichshain geen geld had in 1990 om het daar liggende gedeelte van de Muur af te breken. Met als gevolg dat toen men er aan wilde beginnen, er verzet kwam en men ineens vond dat deze originele stukken muur behouden moesten blijven om zo toch te laten zien hoe het was geweest. Toeristen worden tegenwoordig onvermijdelijk naar Checkpoint Charlie gelokt, dé hotspot van de Koude Oorlog en de Duitse deling. Maar deze toeristenfuik bij de voormalige grensovergang is inmiddels een bonte kermis, waar je je kunt laten fotograferen naast studenten in geallieerde uniformen; waar mannen verkleed als Oost-Duitse grenssoldaten, stempels uitdelen en waar straathandelaren met Russsiche bontmutsen op,  staan te leuren, om hun Muurprullaria aan jou te kunnen slijten. Het échte Checkpoint Charlie is echter allang verdwenen en het grenswachtershuisje dat er nu staat is slechts een kopie.

Wie echt nog wat wil zien van de Muur, moet naar de afgelegen plekken van Berlijn gaan, waar nog vervallen resten te zien zijn.

 

En daarom heeft het stadsbestuur besloten tot een officieel Muurmuseum in de Bernauer Strasse, bij de voormalige grensovergang tussen de stadsdelen Wedding en Mitte. De stad had al een DDR-museum en nu dus ook een officeel Muurmuseum. Dit nieuwe informatiecentrum is maandag opengesteld en vanaf een toren kan men nog een stukje Hinterlandmauer bekijken, de binnenmuur aan Oost-Berlijnse zijde. Dat dit stukje muur van zo'n 50 meter is blijven staan komt, omdat het ligt tussen het kerkhof  van de Sophienkirche en het Nordbahnhof. En uit eerbied voor degenen die daar liggen begraven, (overigens geen slachtoffers van vluchtpogingen over de Muur), zijn er nooit sloopwerken uitgevoerd. De Muur stond toch niemand in de weg!

Maar sinds afgelopen maandag, is er dus een officieel Muurmuseum in Berlijn. In deze setting dringt de verschrikking van de Muur weer op, met zijn Todesstreifen, mitrailleurvuur, blaffende honden, zoeklichten, angst en wanhoop.

 

85 Meter verder staat een monumentje dat deze weken NIET in de spotlights is gekomen. Het is geen monumentje ter nagedachtenis aan iemand die bij de muur is neergeschoten….nee….het is een monumentje van de familie Gnotke. Eigenlijk is het maar een klein rotsblokje dat daar is neergezet en waar van tijd tot bloemen op worden gelegd. Als de bloemen er niet op liggen of er af zijn gewaaid, heb je niet eens in de gaten dat dit een monumentje is. Het is ook niet zomaar een monumentje….het is een monumentje dat er al sinds 1961 staat. Toen is het er neergezet omdat de families niet meer bij elkaar op bezoek konden komen. Ze woonden hemelsbreed 90 meter van elkaar en van de een op de andere dag was het niet meer mogelijk om bij elkaar op bezoek te gaan. En aan de West-Berlijnse kant van de muur werd deze steen toen neergezet door de kleine August Gnotke. Als teken van wanhoop, als teken van onrechtvaardigheid en onmenselijkheid.

Een paar keer is de steen omgeschopt, maar al die jaren is die steen daar blijven staan. En in 1989 kreeg de steen voor de familie opnieuw betekenis. Nu vanwege het feit dat men niet meer van elkaar gescheiden was. Inmiddels was er een nieuwe familiegeneratie ontstaan,  met kinderen die de bouw van de Muur waren geboren, maar die het verhaal goed hadden meegekregen en nog steeds weten van dat rotsblok dat er nog altijd staat. Het is hún familiesteen!

En ondanks het feit dat er niets op gegraveerd staat, zodat een buitenstaander de steen niet herkent omdat hij niet opvalt tussen de andere rotsstenen, vertelt de steen het verhaal van mensen die al overleden zijn en vol emotie op die plek hebben gestaan om een glimp op te vangen van hun broer of zus èn van hun kleinkinderen die nu in alle vrijheid naar de overkant van de straat kunnen lopen.

 

Het is maar een dood stuk steen, zo op het eerste gezicht. En het kenmerk van steen is, dat het niet in de tijd wordt opgenomen. Steen is blijvend. Onveranderlijk, tenzij je het kapot slaat. In de Griekse mythologie was er maar één man die de stenen tot huilen wist te bewegen en dat was de zanger Orfeus. Orfeus kon zo mooi spelen en zingen dat de stenen er zelfs door geroerd werden.

Deze mythe geeft aan, dat stenen niet 'zomaar zielloze voorwerpen zijn'. Ook al weet iedereen dat een steen niet kan huilen; het verhaal wil ons vertellen dat een steen tóch dingen kan vertellen, door de betekenis die je als mens aan de steen toekent. De steen staat namelijk symbool voor iets!

 

Daarom is het ook zo moeilijk om een grafsteen voor iemand uit te zoeken. Wat voor materiaal wil je?…..en wat moet er op staan? Want je wilt graag dat de steen het hele verhaal vertelt over diegene waarvoor je de steen neerzet. En dat kan natuurlijk niet!

Maar de steen heeft wel als functie dat hij bij de bezoeker beelden oproept, over hoe de overledene was. De steen kan letterlijk meehuilen, zoals bij Orfeus, over het verdriet dat je hebt als nabestaande, wanneer de steen allerlei beelden over iemand naar boven brengt.

Wat een monument tot een écht monument maakt is dat het een emotionele betekenis heeft voor mensen. Het gaat er niet alleen om dat je weet wat er zich heeft afgespeeld op een bepaalde plek….nee…het gaat erom, dat jij als bezoeker van het monument deelgenoot bent van het verhaal van het monument.

 

Drie jaar geleden ontmoette ik op een van de grote erebegraafplaatsen een Britse familie van ongeveer in de 40. We raakten aan de praat en ze vertelden dat hun overgrootvader een brief naar huis had geschreven, één dag voor hij zou sneuvelen. In die brief schreef hij dat hij de volgende week verlof had en naar Engeland terug zou gaan en zeer verheugd was om zijn dochter van een jaar te zien. Het mocht niet zo zijn. Zijn vrouw trouwde na de oorlog voor de tweede keer en kreeg uit dat huwelijk een zoon en een dochter. En nu stond ik daar te praten met de nakomelingen van zowel de omgekomen soldaat als de nakomelingen uit het tweede huwelijk van deze vrouw.

Zeer geëmotioneerd dat ze op de plek stonden waar hun overgrootvader was omgekomen en wat hun overgrootmoeder tot een psychisch wrak had gemaakt. Met de tranen in de ogen werd me verteld hoe moeilijk het gezin het had gehad na 1918. En dat verteld door iemand van een generatie die niet eens de Tweede Wereldoorlog heeft meegemaakt. De plek en het verhaal erachter maken of het een echt monument is of niet. En de vorm van een monument maakt wat dát betreft niets uit. Het hoeft niet per se een steen te wezen.

 

Hét symbool voor de Eerste Wereldoorlog is een klaproos geworden. Dit naar aanleiding dat de Britse soldaten in de velden van Vlaanderen zaten ingegraven tussen velden vol klaprozen, wat in een gedicht is verwoord. De poppies zoals de klaprozen werden genoemd. In Flanders fields the poppies blow, between de crosses, row on row. (In de weilanden van Vlaanderen zwaaien de klaprozen in de wind, rij aan rij tussen de kruisen.)

Geen steen of één of ander groot praalmonument. Nee….de klaproos als symbool voor al die verhalen van 100.000-den mensen. Gelovige mensen, ongelovige mensen. Mensen die hun geloof in de loopgraven hebben verloren, anderen die in hun geloof steun hebben gevonden. En nog altijd houdt de klaproos de verhalen levend. Een écht monument dus voor al die mensen, die zich nog steeds verbonden voelen met diegene die hun zo dierbaar was.

 

Vandaag staan wij ook stil bij de namen van hen die zich zo verbonden voelden met de doopsgezinde traditie. Het licht te midden van het groen van de aarde symboliseert de betrokkenheid van de mensen van wie wij dit jaar afscheid hebben moeten nemen. De eerste twee betrokken op afstand in huize Maarwold, waar zij maar kort hebben gewoond en al gauw met ernstige ziekte werden geconfronteerd. De andere zeer lang betrokken bij alles. Voor haar is deze plek, dit gebouw, altijd een plaats geweest, die een grote betekenis in haar leven heeft gehad. Het heeft haar altijd steun gegeven in haar leven. En de vele voetstappen die hier in dit gebouw van haar liggen, is het echte monument.

 

Maar een monument maakt pas iets tot een écht monument als het voor jou waarde heeft. En of dat nu ver van Haren is, in de duinen, bij het ruisen van de Noordzee; of ergens op een stille hof in een bos; een kleine terp yn Fryske groun; of het uitgestrooid zijn in de onmetelijkheid van de ruimte….alleen de herinneringen kunnen zorgen dat het voor jou een écht monument is! Dat je het verlies een plek in je leven kunt geven, soms met veel opstandigheid, maar ook weer met het ervaren van kracht vanuit je geloof om weer verder te kunnen met je eigen leven.

 

Jozua zette twaalf stenen neer als een monument van toekomst. Die stenen vormden het uitgangspunt voor de toekomst van zijn volk. Een toekomst, die ze vorm gaven door ook het geloven in God, deel uit te laten maken van hun levensovertuiging. Daarmee worden die 12 stenen een monument. Maar het echte monument zit in je hart. Want alleen daar voel je wat iemand voor je heeft betekent, die je iedere dag nog altijd mist.

 

 

Méér recente preken      (Sluit de pagina om terug te keren)